Slaaptraining voor baby’s: methodes en wat onderzoek laat zien

De 5-10-15-methode, laten uithuilen, de stoelmethode, oppakken en neerleggen: hier lees je hoe de bekende methodes werken, op welke leeftijd ze zijn onderzocht en wat studies laten zien over het effect, huilen, stress en hechting. Met zachtere manieren die ook zijn onderzocht.

De methodes op een rijWat onderzoek laat zienZachtere manieren
Een klaarwakkere baby in een bedje op een wolk, die glimlachend naar de maan kijkt
In het kort
  • De 5-10-15-methode, bekend als de Ferbermethode, werkt zo: je kind gaat wakker naar bed, en jij troost kort met steeds langere tussenpozen tot het zelf in slaap valt.
  • Gerandomiseerde studies bij kinderen vanaf 6 maanden vonden minder nachtelijk wakker worden en na 1 en 5 jaar geen schade voor emoties, gedrag of hechting.
  • Jonger dan 6 maanden liet slaaptraining geen voordeel zien (Douglas en Hill, 2013).
  • Zachtere manieren met steun uit onderzoek zijn een vast slaapritueel, een latere bedtijd en de stoelmethode.
  • Oppakken en neerleggen is in de studies op deze pagina niet apart onderzocht.

De bekende methodes

Slaaptraining is een verzamelnaam voor methodes waarmee een kind leert in slaap te vallen zonder borst, wiegen of dragen, en ’s nachts zelf weer in slaap te komen. In onderzoek heten ze gedragsmatige methodes.

5-10-15-methode

Ook bekend als de Ferbermethode, naar de Amerikaanse kinderarts Richard Ferber, die haar in de jaren tachtig beschreef. Je legt je kind na het ritueel wakker in bed en gaat de kamer uit. Huilt het, dan kom je na een afgesproken tijd even terug, troost je met een paar woorden of een hand op de buik zonder het op te pakken, en ga je weer weg. De wachttijden worden langer, bijvoorbeeld 5, 10 en 15 minuten. In onderzoek heet dit graduele extinctie, in het dagelijks leven ook gecontroleerd laten huilen.

Laten uithuilen

Je legt je kind neer en gaat tot de ochtend niet meer naar binnen, behalve bij ziekte of gevaar. In onderzoek heet dit extinctie.

Stoelmethode

Je gaat naast het bed zitten tot je kind slaapt, en zet de stoel om de paar avonden een stukje verder richting de deur, tot je niet meer in de kamer zit. In onderzoek heet dit geleidelijk terugtrekken, in het Engels ‘camping out’.

Oppakken en neerleggen

Bekend geworden door Tracy Hogg, ‘de babyfluisteraar’. Je pakt je huilende baby op tot het huilen stopt en legt je baby dan wakker terug in bed, zo vaak als nodig. In de studies op deze pagina is deze methode niet apart onderzocht.

Bedtijd verschuiven

Je kind gaat een tijdje pas naar bed als het toch al in slaap valt. Lukt het in slaap vallen, dan schuift de bedtijd stap voor stap weer naar voren.

Vanaf welke leeftijd?

De gerandomiseerde studies waarin zulke methodes hielpen en geen schade lieten zien, liepen bij kinderen vanaf 6 maanden: van 6–16 maanden bij Gradisar en collega’s (2016), en van 8–10 maanden in het programma dat Price en collega’s (2012) 5 jaar lang volgden.

Voor baby’s jonger dan 6 maanden vond een systematische review (Douglas en Hill, 2013) geen bewezen voordeel: het is niet aangetoond dat slaaptraining het huilen vermindert, latere slaapproblemen voorkomt of moeders beschermt tegen een postnatale depressie. De auteurs waarschuwen dat zulke methodes, als ze vanaf de eerste weken bij alle baby’s worden ingezet, ongewenste gevolgen kunnen hebben, zoals meer huilen en eerder stoppen met borstvoeding. Op die leeftijd helpen eerder een passende wakkertijd, een slaapritueel en veilig slapen: slaapritme van een pasgeboren baby.

Wat onderzoek zegt over het effect

  • Overzicht van 52 studies voor de American Academy of Sleep Medicine (Mindell en collega’s, 2006): in 94% van de studies hielpen gedragsmatige methodes, bij meer dan 80% van de kinderen werd de slaap duidelijk beter, en het effect hield 3–6 maanden aan. Steeds langere tussenpozen horen bij de methodes met steun uit onderzoek. Het best onderbouwd zijn laten uithuilen tot de ochtend en ouders vooraf uitleggen hoe babyslaap werkt.
  • Gerandomiseerde studie met 43 kinderen van 6–16 maanden (Gradisar en collega’s, 2016): met steeds langere tussenpozen vielen de kinderen sneller in slaap en werden ze ’s nachts duidelijk minder vaak en korter wakker dan in de vergelijkingsgroep, waarvan de ouders alleen informatie over slaap kregen.
  • Clustergerandomiseerde studie met 328 gezinnen (Hiscock en collega’s, 2007): moeders van baby’s die met 7 maanden slecht sliepen, konden kiezen tussen steeds langere tussenpozen en naast het bed zitten tot het kind sliep. Met 12 maanden had 39% van de kinderen slaapproblemen, in de groep met gewone zorg 55%, en de moeders hadden minder depressieve klachten.

Huilen, stress en hechting: wat bekend is

De meest gehoorde kritiek op slaaptraining: je kind huilt, dat kan stress geven en de hechting met de ouders schaden. Dit hebben studies gemeten:

  • Cortisol en hechting in een gerandomiseerde studie (Gradisar en collega’s, 2016): het stresshormoon cortisol in het speeksel, ’s ochtends en ’s middags gemeten, daalde met steeds langere tussenpozen licht tot matig vergeleken met de controlegroep. Na een jaar was er geen verschil in emoties, gedrag en hechting.
  • Vijf jaar later (Price en collega’s, 2012): 225 gezinnen uit de studie van Hiscock. Op 6-jarige leeftijd verschilden de groepen niet in psychische gezondheid, slaap, chronische stress en de band met de ouders, en ook niet in de psychische gezondheid van de moeders. De onderzoekers vonden geen blijvende effecten, goed noch slecht.
  • Cortisol tijdens een programma met uithuilen (Middlemiss en collega’s, 2012): 25 baby’s van 4–10 maanden leerden in een opnameprogramma van 5 dagen zelf in slaap vallen, zonder dat er iemand kwam als ze huilden. Op de derde dag huilden ze bij het in slaap vallen niet meer, maar hun cortisol in het speeksel was verhoogd, terwijl dat van de moeders was gedaald.

Wat dat laatste onderzoek wel en niet zegt. Het gaat om één groep van 25 baby’s, zonder vergelijkingsgroep die het programma niet deed. De baby’s waren opgenomen, buiten hun eigen huis, en er waren speekselmonsters van maar twee programmadagen. Of het cortisol hoger was dan zonder programma, en of dat gevolgen had, valt daaruit niet op te maken.

Wat je eruit kunt afleiden. Studies met een vergelijkingsgroep vonden geen schade: het cortisol steeg niet, en na 1 en 5 jaar was er geen verschil in emoties, gedrag en hechting. Dat betekent niet dat je moet slaaptrainen. Vind je het huilen te zwaar of past de methode niet bij jullie, dan zijn er zachtere manieren met steun uit onderzoek.

Zachtere manieren

Een vast slaapritueel

In een gerandomiseerde studie met 405 gezinnen met kinderen van 7–36 maanden (Mindell en collega’s, 2009) was het genoeg om twee weken lang elke avond hetzelfde ritueel te doen: de kinderen vielen sneller in slaap, werden minder vaak en korter wakker, en de stemming van de moeders ging erop vooruit.

Een latere bedtijd

Je kind gaat een tijdje pas naar bed als het toch al in slaap valt, daarna schuift de tijd stap voor stap naar voren. In de studie van Gradisar en collega’s (2016) vielen de kinderen zo duidelijk sneller in slaap. Het nachtelijk wakker worden werd alleen met steeds langere tussenpozen duidelijk minder.

Stoelmethode

In de studie van Hiscock en collega’s (2007) konden moeders voor deze variant kiezen: naast de baby zitten tot die slaapt, en zich geleidelijk terugtrekken. De studie beoordeelde het programma als geheel en vergeleek de twee varianten niet apart.

Waar jullie ook voor kiezen: houd meerdere avonden achter elkaar dezelfde methode aan, en spreek met je partner af hoe jullie reageren, zodat jullie het allebei op dezelfde manier doen. Meer hierover: baby in slaap krijgen.

Zo werkt de 5-10-15-methode

  1. Begin als je kind gezond is en jullie de komende nachten kunnen volhouden.
  2. Doe het vertrouwde slaapritueel en leg je kind moe, maar wakker in bed.
  3. Zeg welterusten en ga de kamer uit.
  4. Huilt je kind, ga dan na de afgesproken wachttijd even naar binnen: een paar rustige woorden, een hand op de buik, niet oppakken, geen fel licht. Ga daarna weer weg.
  5. Maak de wachttijd elke volgende keer iets langer.
  6. Reageer ’s nachts bij wakker worden op dezelfde manier als ’s avonds.
  7. Oordeel na een week, niet na één nacht.

Wanneer je beter niet begint

  • Jonger dan 6 maanden. Op die leeftijd liet slaaptraining geen voordeel zien (Douglas en Hill, 2013).
  • Als je kind ziek is. Wacht tot het weer beter is.
  • Als je je zorgen maakt over gewicht of gezondheid. Overleg dan eerst met de huisarts of het consultatiebureau, in België met Kind en Gezin.
  • Als jullie het geen paar nachten achter elkaar kunnen volhouden. Wacht op een rustiger moment, dus bijvoorbeeld niet vlak voor een verhuizing of de start in de kinderopvang.

Zelf leren in slaap vallen betekent niet dat je nachtvoedingen schrapt die je kind nog nodig heeft. Als richtwaarde per nacht: met 6–8 maanden 2–3 en met 9–11 maanden 0–2. Meer hierover: baby wordt ’s nachts wakker.

Veilig slapen tijdens slaaptraining

Aanbevelingen van de American Academy of Pediatrics (Moon en collega’s, 2022) voor het eerste levensjaar, ook in de nachten met slaaptraining:

  • Op de rug te slapen leggen
  • Stevig, vlak matras zonder schuine stand
  • Geen kussen, dekbed, losse dekens of knuffels in bed
  • Op de slaapkamer van de ouders, maar in een eigen bedje
Wanneer naar de huisarts

Bel de huisarts of kinderarts als het slechte slapen samengaat met koorts, pijn, braken of huiduitslag, als je kind niet wil drinken of eten, snurkt of adempauzes heeft in de slaap, of anders huilt dan normaal. Buiten kantooruren bel je de huisartsenpost, in België de huisarts van wacht via 1733.

Bel meteen 112 als je kind moeilijk wakker te krijgen is, slap aanvoelt of moeilijk ademt. Een baby jonger dan 3 maanden met 38 °C of meer heeft ook meteen een arts nodig.

Zo helpt NapCoach bij het slapen

’s Nachts houd je slaap, wakker worden en voedingen bij, en ’s ochtends vraagt NapCoach hoe vaak je kind wakker was. In het overzicht zie je hoe dagen en nachten van week tot week veranderen. Omdat het dagplan op echte dutjes gebaseerd is, zie je ook of je kind overdag te veel slaapt of te laat naar bed gaat.

Is iets onduidelijk, stel je vraag dan in de chat: de antwoorden houden rekening met het slaapdagboek van je kind.

Bronnen

  1. Mindell JA, Kuhn B, Lewin DS, Meltzer LJ, Sadeh A; American Academy of Sleep Medicine. Behavioral treatment of bedtime problems and night wakings in infants and young children. Sleep. 2006;29(10):1263–1276. Overzicht van 52 studies. doi:10.1093/sleep/29.10.1263 · PubMed 17068979
  2. Gradisar M, Jackson K, Spurrier NJ, et al. Behavioral Interventions for Infant Sleep Problems: A Randomized Controlled Trial. Pediatrics. 2016;137(6):e20151486. Gerandomiseerde studie, 43 kinderen. doi:10.1542/peds.2015-1486 · PubMed 27221288
  3. Hiscock H, Bayer J, Gold L, et al. Improving infant sleep and maternal mental health: a cluster randomised trial. Arch Dis Child. 2007;92(11):952–958. Clustergerandomiseerde studie, 328 gezinnen. doi:10.1136/adc.2006.099812 · PubMed 17158146
  4. Price AM, Wake M, Ukoumunne OC, Hiscock H. Five-year follow-up of harms and benefits of behavioral infant sleep intervention: randomized trial. Pediatrics. 2012;130(4):643–651. Gerandomiseerde studie, follow-up na 5 jaar. doi:10.1542/peds.2011-3467 · PubMed 22966034
  5. Middlemiss W, Granger DA, Goldberg WA, Nathans L. Asynchrony of mother-infant hypothalamic-pituitary-adrenal axis activity following extinction of infant crying responses induced during the transition to sleep. Early Hum Dev. 2012;88(4):227–232. Onderzoek zonder vergelijkingsgroep, 25 baby’s van 4–10 maanden. doi:10.1016/j.earlhumdev.2011.08.010 · PubMed 21945361
  6. Douglas PS, Hill PS. Behavioral sleep interventions in the first six months of life do not improve outcomes for mothers or infants: a systematic review. J Dev Behav Pediatr. 2013;34(7):497–507. Systematische review. doi:10.1097/DBP.0b013e31829cafa6 · PubMed 24042081
  7. Mindell JA, Telofski LS, Wiegand B, Kurtz ES. A nightly bedtime routine: impact on sleep in young children and maternal mood. Sleep. 2009;32(5):599–606. Gerandomiseerde studie, 405 gezinnen. doi:10.1093/sleep/32.5.599 · PubMed 19480226
  8. Moon RY, Carlin RF, Hand I; Task Force on Sudden Infant Death Syndrome and the Committee on Fetus and Newborn. Sleep-Related Infant Deaths: Updated 2022 Recommendations for Reducing Infant Deaths in the Sleep Environment. Pediatrics. 2022;150(1):e2022057990. Aanbevelingen van de American Academy of Pediatrics. doi:10.1542/peds.2022-057990 · PubMed 35726558
FAQ

Veelgestelde vragen

Wat is de 5-10-15-methode?
Je legt je kind na het slaapritueel wakker in bed en gaat de kamer uit. Huilt het, dan ga je na een afgesproken tijd even kijken en troost je kort, zonder het op te pakken. De wachttijden worden steeds langer, bijvoorbeeld 5, 10 en 15 minuten. Dit heet ook de Ferbermethode, in onderzoek graduele extinctie. In de gerandomiseerde studie van Gradisar en collega’s (2016) bij kinderen van 6–16 maanden werden de kinderen daarna duidelijk minder vaak wakker.
Vanaf welke leeftijd is slaaptraining zinvol?
De gerandomiseerde studies waarin slaaptraining hielp en geen schade liet zien, liepen bij kinderen vanaf 6 maanden. Voor jongere baby’s vond een systematische review (Douglas en Hill, 2013) geen voordeel.
Heeft de 5-10-15-methode gevolgen op lange termijn?
In studies met een vergelijkingsgroep niet. Na een jaar was er geen verschil in emoties, gedrag en hechting (Gradisar en collega’s, 2016), en op 6-jarige leeftijd geen verschil in psychische gezondheid, slaap, stress en de band met de ouders (Price en collega’s, 2012). Een voordeel op lange termijn vonden de onderzoekers ook niet.
Is laten uithuilen slecht voor mijn baby?
De zorg is vooral dat huilen stress geeft en de hechting schaadt. In gerandomiseerde studies naar steeds langere tussenpozen steeg het cortisol niet, en na 1 en 5 jaar was er geen verschil in emoties, gedrag en hechting (Gradisar en collega’s, 2016; Price en collega’s, 2012). Een klein onderzoek zonder vergelijkingsgroep vond verhoogd cortisol bij baby’s die na een programma met uithuilen niet meer huilden (Middlemiss en collega’s, 2012). Of dat door de methode kwam, is met die opzet niet te zeggen.
Wat is de stoelmethode?
Je zit naast het bed tot je kind slaapt en zet de stoel om de paar avonden een stukje dichter bij de deur. In de studie van Hiscock en collega’s (2007) was dat een van de twee varianten waaruit moeders konden kiezen. Met 12 maanden hadden in de programmagroep minder kinderen slaapproblemen dan bij de gewone zorg.
Werkt oppakken en neerleggen?
Bij deze methode pak je je huilende baby op tot het huilen stopt en leg je je baby daarna wakker terug, zo vaak als nodig. In de studies op deze pagina is ze niet apart onderzocht, dus wat het effect is, valt daaruit niet op te maken. Wel onderzocht zijn een vast slaapritueel, de bedtijd verschuiven, steeds langere tussenpozen en de stoelmethode.
Zijn er zachtere manieren dan de 5-10-15-methode?
Ja: elke avond hetzelfde ritueel (Mindell en collega’s, 2009), een tijdelijk latere bedtijd (Gradisar en collega’s, 2016) of de stoelmethode, een van de twee varianten in de studie van Hiscock en collega’s (2007).